ضرورت تطبیق ترجمه‌های قرآن با ترجمه‌های تفسیری

به گزارش خبرنگار فرهنگی باشگاه خبرنگاران پویا علی اشرفِ صادقی، استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران در نشست نقد و بررسی کتاب فرائد با رویکرد فرهنگ واژگان دشوار و نوادر قرآن بر پایه ترجمه‌های کهن که عصر امروز با حضور لسانی فشارکی محقق و پژوهشگر قرآن، فروغ پارسا مسئول گروه پژوهشکده علوم قرآن، فرزاد جعفری، مؤلف اثر و جمعی از اساتید و دانشجویان در پژوهشگاه علوم انسانی برگزار شد، در توضیح این کتاب گفت: کتاب فرائد هم برای محققانی که قصد دارند واژگان نسبتاً دشوار قرآنی را به ذهن بسپارند و فهرستی داشته باشند و نیز برای کسانی که قصد دارند بدانند ایرانیان این واژگان را به چه صورت ترجمه کرده‌اند، مفید است. 

وی با اشاره به اینکه ترجمه‌هایی که در این کتاب انتخاب شده است، همگی از کتاب‌های معتبر ترجمه کهن مثل ترجمه تفسیر طبری، کشف‌الاسرار میبدی، روض‌الجنان ابوالفتوح و … بوده است، افزود: این‌ها معمولاً معادل‌هایی دارند که امروز به درد کسی نمی‌خورد؛ یعنی اگر کسی قصد دارد ترجمه جدیدی از قرآن انجام دهد، برخی از معادله‌های مجهول این کتب هیچ گره‌ای از کار آنکه بتواند نکات ظریفی را در ترجمه کلمات قرآنی به دست دهد، باز نمی‌کند، اما برای کسانی که قصد دارند به لغات فارسیِ کهن به خصوص در ترجمه‌های قرآنی دسترسی یابند، مفید است. مؤلف این کتاب از این ترجمه‌هایی که عرض کردم، استفاده کرده‌اند. 

بیشتر بخوانید:
لسانی: ترجمه‌های فارسی فهم قرآن را ویران کرده‌اند

عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: ترجمه‌ها گاهی از یکدیگر گرفته شده‌اند؛ مثلاً ترجمه ابوالفتوح شاید صد در صد برای خودش نباشد، برای اینکه در این تفاسیری که از آیات ارائه داده است، گاهی کلماتی به کار برده است که در ترجمه نیست؛ به عنوان مثال در جلد سیزدهم ترجمه ابوالفتوح ما به «آواز نرم» بر می‌خوریم، اما وقتی به بخش تفسیر آن در صفحه ۱۸۹ رجوع می‌کنیم، «بحران پا» به معنای آواز و صدای پا ترجمه شده است. پس در جایی که آیه را تحت‌اللفظی ترجمه کرده، «آواز نرم» نوشته است، اما در تفسیر خود «بحران پا» ترجمه کرده است. لذا اگر قصد داریم فهرستی از واژگان کهن به کار رفته در ترجمه‌ها و تفاسیر کهن قرآن به دست بیاوریم، مقداری باید به این وجوه اختلافی توجه شود. یعنی علاوه بر ترجمه‌های بین‌السطری به متن تفسیر هم رجوع شود. 

صادقی عدم معیار مناسب برای انتخاب و بعد بررسی واژگان دشوار در کتاب فرائد را از آسیب‌های این کتاب معرفی کرد و افزود: منظر و دیدگاه مؤلف در انتخاب واژگان غریب این فرهنگنامه مشخص نبود. برخی واژگان که در این کتاب آورده شده است، مفسران قبلاً توضیحاتی داده‌اند. به هر حال کلیت این کتاب همان طور که ابتدا عرض کردم بسیار مفید است و  فقط برخی نقدهای جزئی بود که برای اصلاحیه‌های بعدی خدمت مؤلف گرامی باید مطرح می‌شد. 

در ادامه این نشست فرزاد جعفری به بیان توضیحاتی پیرامون کتاب خود پرداخت و گفت: این کتاب دارای یک کلان ساختار است که به عنوان اسکلت این ساختمان محسوب می‌شود و واحدهای واژگانی بر این اساس چیده شده است، در این کتاب ۱۵۷۰ واژه وجود دارد که البته در ابتدای کار تعداد واژگان ۲۰۰۰ عدد بود اما در ادامه این تعداد تغییر یافت و به عدد ۱۵۷۰ رسید.

پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ادامه با اشاره به نحوه چیده‌مان واژگان کتاب افزود: واژگان موجود در کتاب بر اساس دو اصل دشوار بودن آنها برای مخاطب و کم کاربردی(نادر بودن) آنها مرتب شده‌اند، همچنین بحث ریشه‌شناسی را به صورت کلان ساختار در این واژگان، علاوه بر ترجمه‌ها افزوده شده است، بعد از این نیز فهرست مدخل‌ها و در انتها نیز یک چکیده انگلیسی آمده است.

نویسنده کتاب فرائد تصریح کرد: خرد ساختار این فرهنگ که با هدف آموزشی ـ پژوهشی تهیه شد، اینطور است که ابتدا شامل واژه‌گانی بوده و ریشه این واژگان شناسایی شد و معنای واژه بر اساس ترجمه‌های قرآنی و شواهد آیات ارائه شده است، به علاوه ترجمه و توضیحات آن که به زعم خودم فکر می‌کردم برای زبان شناسان و کسانی که مطالعاتی در زمینه سبک شناسی می‌کنند مفید باشد.

جعفری با اشاره به نحوه انتخاب مدخل‌‌ها گفت: انتخاب این مدخل‌ها بر اساس الفبایی بوده و به همان سیاق یا گونه‌ای که در قرآن ضبط شده بود ارائه شده‌اند که به راحتی در دسترس مخاطبان قرار گیرد.

وی افزود: در ارائه ریشه واژه‌گان نیز به منابع معتبر رجوع شده است، مثلاً به فرهنگ معجم المفهرس فؤاد عبدالباقی رجوع شده و از ترجمه لفظ به لفظ معزی نیز استفاده شده است، ولی بعضی از قسمت‌ها لفظ دیگری را لحاظ کرده‌ام.

جعفری تصریح کرد: ترجمه‌هایی که آوردم نیز به ترتیب تاریخی بودند که از جمله می‌توان به ترجمه تفسیر طبری، تاج التراجم اسفراینی، روض الجنان ابوالفتوح رازی، کشف الاسرار میبدی و ترجمه کهن از مؤلفی نامعلوم که استاد رواقی به عنوان مصحح آن هستند اشاره کرد. همچنین از ترجمه‌های معاصر نیز به ترجمه مهدی فولادوند که در واژه گزینی کار خوبی انجام داده بودند رجوع شد.

پژوهشگر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در ادامه بیان کرد: همچنین از کتبی مانند العین خلیل بن احمد فراهیدی و یا مفردات راغب نیز استفاده کرده‌ام، از منابع و تحقیقات معاصر نیز به آثاری از قبیل التحقیق مصطفوی بحث واژه شناسی آن رجوع کرده‌ام، کتاب‌های دیگری مانند فروق اللغویه ابوهلال هم برای مفردات مورد نظر بنده بوده است.

انتهای‌پیام/ 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *